LÀM VIỆC THEO CA/KÍP VÀ ẢNH HƯỞNG TRÊN SỨC KHỎE: TIẾP CẬN THỰC TIỄN VÀ CÁC GIẢI PHÁP CAN THIỆP

GS.TSKH. Dương Quý Sỹ1,2, ThS. Tăng Thị Thảo Trâm,2, ThS. Nguyễn Tuấn Anh,2, ThS. Nguyễn Văn Tới,2, BSCKI. Lê Thị Xuân3, BSCKII. Trần Quang Pháp3, BSCK1. Mai Xuân Trung4, BSCKII. Nguyễn Bá Việt5,PGS.TS. Hoàng Thanh Tuyền3, PGS.TS. Doãn Ngọc Hải6, TS. Nguyễn Duy Thái7, TS.BS. Nguyễn Thị Thu Dung9
1: Chủ tịch Hội Y học Giấc ngủ Việt Nam. Bộ môn YHGN, Trường ĐHYD – ĐHQG Hà Nội; 2: Trường CĐYT Lâm Đồng. Trung tâm đào tạo – NCKH Hội YHGN Việt Nam; 3: Bệnh viện 199 – Bộ Công an. Đà nẵng; 4: Bệnh viện Y học Cổ truyền Lào Cai; 5: Bệnh viện Đa khoa Quảng Ninh; 6: Giám đốc Trung tâm Đào tạo – Sở Y tế Hà Nội; 7: Văn phòng Bộ Y tế; 9: Chủ tịch Hội YHGN Hưng Yên. Trường CĐYT Thái Bình

TÓM TẮT

Làm việc theo ca/kíp là hình thức tổ chức lao động thiết yếu trong xã hội hiện đại, đặc biệt tại các cơ sở y tế hoạt động liên tục 24/7. Tuy nhiên, ca đêm, trực kéo dài và xoay ca có thể gây mất đồng bộ giữa thời gian làm việc – nghỉ ngơi với nhịp sinh học nội tại, dẫn đến thiếu ngủ, phân mảnh giấc ngủ, buồn ngủ và mệt mỏi tích lũy. Bài tổng quan trình bày cơ sở sinh lý và sinh bệnh học của những tác động liên quan đến làm việc ca/kíp, hậu quả đối với sức khỏe và hiệu suất nghề nghiệp, đồng thời đề xuất các giải pháp can thiệp ở cấp độ cá nhân và tổ chức. Mất đồng bộ nhịp sinh học liên quan đến thay đổi chu kỳ sáng – tối, thời gian ngủ – thức, ăn uống, hoạt động thể lực và sinh hoạt gia đình có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần, tim mạch, chuyển hóa và tiêu hóa.

Đối với nhân viên y tế, thiếu ngủ và mệt mỏi còn làm suy giảm chú ý, thời gian phản ứng và khả năng ra quyết định, từ đó làm tăng nguy cơ sai sót chuyên môn, sự cố y khoa và tai nạn sau ca trực. Các biện pháp can thiệp bao gồm liệu pháp nhận thức – hành vi cho mất ngủ được điều chỉnh theo lịch ca/kíp, ngủ ngắn có chiến lược, quản lý ánh sáng, caffeine, thời gian ăn uống, hoạt động thể lực và sử dụng melatonin phù hợp. Ở cấp độ bệnh viện, cần thiết kế lịch ca/kíp dựa trên sinh lý giấc ngủ, ưu tiên xoay ca thuận chiều, bảo đảm thời gian phục hồi, cá thể hóa lịch làm việc và triển khai quản trị nguy cơ mệt mỏi. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống hỗ trợ tâm lý – sức khỏe và tích hợp an toàn nhân viên y tế với an toàn người bệnh thành mục tiêu xuyên suốt của quản trị bệnh viện.